Latest articles

Ngành điện tử Việt Nam: Từ bứt phá xuất khẩu đến khát vọng tự chủ công nghệ

Trong gần một thập kỷ qua, ngành điện tử, máy tính và linh kiện đã vươn lên trở thành một trong những trụ cột quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam. Không chỉ đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu, lĩnh vực này còn tạo động lực cho tăng trưởng GDP và khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

FDI dẫn dắt, xuất khẩu điện tử lập kỷ lục

Trong 9 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện đạt hơn 77 tỷ USD, dẫn đầu các nhóm hàng xuất khẩu của cả nước. Ở chiều ngược lại, nhập khẩu nhóm hàng này vượt mốc 110 tỷ USD – mức cao nhất từ trước đến nay. Những con số kỷ lục cho thấy quy mô và sức ảnh hưởng ngày càng lớn của ngành điện tử trong cơ cấu thương mại quốc gia, đồng thời phản ánh sự phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu linh kiện và khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Từ năm 2016 đến nay, kim ngạch xuất nhập khẩu điện tử, máy tính và linh kiện của Việt Nam đã tăng gấp hơn ba lần. Nếu năm 2016, xuất khẩu mới đạt 18,5 tỷ USD và nhập khẩu 27,8 tỷ USD, thì đến năm 2024, con số tương ứng đã lên tới 68 tỷ USD và hơn 100 tỷ USD. Tốc độ tăng trưởng bình quân 18,6%/năm của nhóm hàng này cao gần gấp đôi so với tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu chung của cả nước. Dòng vốn FDI từ các tập đoàn lớn như Samsung, LG, Intel, Foxconn, Canon hay Goertek đóng vai trò chủ đạo, giúp Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất, lắp ráp điện tử quy mô lớn ở Đông Nam Á.

Giai đoạn 2016–2020 chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ của dòng vốn FDI và mở rộng chuỗi cung ứng, đặc biệt tại các khu công nghiệp ở Bắc Ninh, Thái Nguyên, Hải Phòng, Bắc Giang. Xuất khẩu nhóm hàng này tăng trung bình 25–30%/năm, đưa điện tử, máy tính và linh kiện từ vị trí thứ tư lên thứ hai trong cơ cấu xuất khẩu, chỉ sau điện thoại và linh kiện. Tuy nhiên, giai đoạn 2021–2023, tác động của đại dịch Covid-19, khủng hoảng chuỗi cung ứng và lạm phát toàn cầu khiến đà tăng chậm lại, chỉ đạt khoảng 3–4%/năm. Bước sang năm 2024–2025, nhập khẩu điện tử, máy tính và linh kiện tiếp tục tăng mạnh, đạt kỷ lục hơn 107 tỷ USD năm 2024 và 110 tỷ USD trong 9 tháng năm 2025. Trong khi đó, xuất khẩu đạt 72,6 tỷ USD năm 2024, dẫn tới nhập siêu hơn 34,5 tỷ USD. Phần lớn linh kiện, bo mạch, chip xử lý vẫn phải nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan – minh chứng cho năng lực công nghiệp hỗ trợ trong nước còn hạn chế.

Sự phát triển mạnh mẽ của ngành điện tử giai đoạn qua được thúc đẩy bởi bốn yếu tố chính: dòng vốn FDI ổn định; dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu khỏi Trung Quốc; tác động tích cực từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP, RCEP; và hạ tầng logistics, công nghiệp được nâng cấp mạnh mẽ tại các khu vực trọng điểm như Hải Phòng, Cát Lái, Cái Mép – Thị Vải. Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả đáng ghi nhận, ngành điện tử Việt Nam vẫn đối diện nhiều thách thức lớn như phụ thuộc nhập khẩu linh kiện, hàm lượng công nghệ thấp, thiếu doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia sâu chuỗi cung ứng và rủi ro biến động từ thị trường quốc tế. Sự phụ thuộc vào khu vực FDI khiến nền công nghiệp điện tử Việt Nam dễ bị tổn thương khi có thay đổi chiến lược đầu tư toàn cầu.

Giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng giá trị Việt

Dù còn nhiều hạn chế, ngành điện tử Việt Nam đang chuyển mình theo hướng tích cực. Cơ cấu xuất khẩu đã dần dịch chuyển từ linh kiện, bán thành phẩm sang sản phẩm hoàn chỉnh có giá trị cao hơn. Nhiều doanh nghiệp trong nước như Viettel, Bkav, FPT, Vingroup (VinES, VinSmart) đã bắt đầu tham gia nghiên cứu, thiết kế và sản xuất thiết bị công nghệ cao, góp phần nâng tỷ lệ nội địa hóa và giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn cung nước ngoài.

Thời gian qua, Chính phủ đã có nhiều chính sách về phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Bên cạnh đó, sự phát triển của các lĩnh vực bán dẫn, thiết bị IoT, pin và linh kiện cho ô tô điện đang mở ra hướng đi mới cho công nghiệp điện tử Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh Chính phủ triển khai Chiến lược quốc gia về công nghiệp điện tử và bán dẫn đến năm 2030.

Để phát triển bền vững và giảm nhập siêu, cần đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, phải thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ trong nước bằng việc phát triển doanh nghiệp sản xuất linh kiện, bo mạch, vật liệu kỹ thuật, đồng thời hỗ trợ tín dụng, thuế và công nghệ cho doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn. Song song, cần đầu tư mạnh vào nghiên cứu – phát triển (R&D) và đào tạo nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực thiết kế vi mạch, tự động hóa, sản xuất phần cứng.

Ngoài ra, việc chuyển dịch sang sản phẩm công nghệ cao như chip bán dẫn, thiết bị IoT, năng lượng thông minh, pin và xe điện sẽ giúp tăng tỷ trọng sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Cuối cùng, cải thiện hạ tầng logistics, năng lượng và số hóa quy trình xuất nhập khẩu sẽ giúp giảm chi phí, tận dụng tối đa các ưu đãi từ FTA, tạo nền tảng cho ngành điện tử phát triển bền vững.

Sau gần một thập kỷ tăng trưởng mạnh mẽ, ngành điện tử, máy tính và linh kiện đã khẳng định vai trò đầu tàu trong xuất khẩu, đồng thời phản ánh năng lực công nghiệp hóa của Việt Nam. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu và khu vực FDI cho thấy nền công nghiệp này vẫn ở nấc trung gian của chuỗi giá trị toàn cầu. Trong thập niên tới, nếu tận dụng tốt cơ hội từ dịch chuyển chuỗi cung ứng, phát triển công nghiệp hỗ trợ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Việt Nam hoàn toàn có thể bước lên nấc thang cao hơn – từ “quốc gia lắp ráp” trở thành “quốc gia sáng tạo và chế tạo công nghệ cao”./.

                                                                                                                                                                                   Đỗ Phòng