Latest articles

Thẩm quyền của Hải quan Hoa Kỳ trong thực thi quy định về ngăn chặn lao động cưỡng bức và một số gợi mở đối với doanh nghiệp xuất khẩu và cơ quan quản lý của Việt Nam

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng gắn chặt với các tiêu chuẩn về phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội, Hoa Kỳ nổi lên là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng công cụ thương mại nhằm kiểm soát lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trọng tâm của khuôn khổ pháp lý này là Mục 307 của Đạo luật Thuế quan năm 1930 (Tariff Act of 1930) và Đạo luật Ngăn chặn Lao động cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ (Uyghur Forced Labor Prevention Act – UFLPA), có hiệu lực từ tháng 6/2022. Theo các quy định này, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ (CBP) được trao thẩm quyền rất rộng tại biên giới, cho phép tạm giữ, từ chối nhập khẩu hoặc tịch thu hàng hóa nếu có dấu hiệu liên quan đến lao động cưỡng bức.

Điểm đáng chú ý của UFLPA là cơ chế “suy đoán có thể bác bỏ” (rebuttable presumption). Theo đó, mọi hàng hóa có liên quan tới các khu vực hoặc thực thể rủi ro sẽ mặc nhiên bị coi là được sản xuất bằng lao động cưỡng bức và doanh nghiệp phải chủ động chứng minh điều ngược lại để được thông quan. Cách tiếp cận này đã làm thay đổi căn bản phương thức thực thi hải quan của Hoa Kỳ khi chuyển gánh nặng chứng minh sang phía doanh nghiệp, đồng thời mở rộng phạm vi kiểm soát sang toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm nguyên liệu đầu vào và các công đoạn sản xuất trung gian. Nhờ đó, CBP không chỉ thực hiện chức năng kiểm soát tại biên giới mà còn trở thành một tác nhân có ảnh hưởng sâu rộng tới cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tiễn triển khai cho thấy quy mô thực thi của CBP là rất lớn. Từ khi UFLPA có hiệu lực đến nay, CBP đã rà soát 42.807 lô hàng liên quan đến nghi vấn lao động cưỡng bức trong đó, cơ quan này đã từ chối nhập khẩu 24.344 lô hàng với tổng giá trị ước tính khoảng 3,96 tỷ USD và đang xem xét khoảng 1663 lô khác. Các lĩnh vực có nguy cơ cao gồm kim loại cơ bản, điện tử, dệt may, da giày và gần đây mở rộng sang các ngành ô tô, hàng không và linh kiện công nghiệp.

Một điểm đáng lưu ý là phân bổ hàng hóa bị giữ theo quốc gia không hoàn toàn trùng khớp với quốc gia bị nhắm tới trong chính sách. Mặc dù UFLPA chủ yếu hướng vào Trung Quốc, dữ liệu thực tế cho thấy phần lớn hàng hóa bị CBP kiểm soát lại đến từ các quốc gia trung gian trong chuỗi cung ứng khu vực. Theo số liệu CBP cập nhật đến tháng 1/2026, Malaysia chiếm khoảng 1,62 tỷ USD giá trị hàng hóa bị giữ, Việt Nam khoảng 1,03 tỷ USD, Thái Lan khoảng 0,54 tỷ USD, trong khi giá trị hàng nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc bị giữ thấp hơn đáng kể, khoảng 0,48 tỷ USD. Điều này phản ánh rõ cách tiếp cận của CBP dựa trên chuỗi cung ứng toàn cầu, trong đó nguồn gốc nguyên liệu và mối liên kết sản xuất quan trọng hơn nơi xuất khẩu cuối cùng. Đồng thời, số liệu này cũng cho thấy rủi ro “liên đới” đối với các quốc gia tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất khu vực, ngay cả khi bản thân quốc gia đó không phải là nơi phát sinh lao động cưỡng bức.

Mới đây, ngày 12/3/2026, liên quan đến vấn đề lao động cưỡng bức, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã khởi xướng điều tra theo Mục 301 đối với 60 quốc gia, trong đó có Việt Nam. Hoa Kỳ cho rằng việc các quốc gia không áp dụng hoặc không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu đối với hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức có thể bị xem là hành vi không hợp lý hoặc mang tính phân biệt đối xử, gây phương hại hoặc hạn chế thương mại của Hoa Kỳ. Theo lập luận của phía Hoa Kỳ, việc thực thi yếu kém có thể làm giảm giá thành hàng hóa, tạo bất lợi cho các nhà sản xuất tuân thủ quy định và cho phép hàng hóa sản xuất trong điều kiện bóc lột tiếp tục tồn tại trong các chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp.

Tác động của các chính sách này đối với doanh nghiệp xuất khẩu là rất rõ nét. Để giảm nguy cơ bị giữ hàng hoặc chậm thông quan, doanh nghiệp cần phải hiểu rõ chuỗi cung ứng của mình và dành sự quan tâm và nỗ lực đáng kể trong việc truy xuất nguồn gốc, đánh giá rủi ro và kiểm soát chuỗi cung ứng nhiều tầng. Yêu cầu cung cấp bằng chứng chứng minh không liên quan đến lao động cưỡng bức đòi hỏi doanh nghiệp phải quản lý cả các nhà cung cấp cấp hai, cấp ba, qua đó làm gia tăng chi phí tuân thủ và thay đổi phương thức tổ chức sản xuất. Trong nhiều trường hợp, sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng, dù không mang tính cố ý, vẫn có thể dẫn tới việc hàng hóa bị giữ lại tại biên giới Hoa Kỳ.

Ở cấp độ quốc gia, các nước xuất khẩu như Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực lớn hơn trong việc hoàn thiện hệ thống quản lý nhà nước về xuất xứ hàng hóa, tăng cường năng lực kiểm soát gian lận thương mại và nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Đồng thời, các quốc gia này cũng cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đặc biệt với Hoa Kỳ, trong trao đổi thông tin, chia sẻ thông lệ tốt cũng như phối hợp trong hoạt động xác minh doanh nghiệp nhằm giảm thiểu rủi ro và bảo vệ uy tín thương mại quốc gia.

Có thể thấy, việc thực thi các quy định chống lao động cưỡng bức của CBP, kết hợp với hoạt động khởi xướng điều tra của USTR đối với thông lệ này tại các quốc gia xuất khẩu sang Hoa Kỳ đặt ra yêu cầu tất yếu đối với Việt Nam trong việc chủ động thích ứng, tăng cường các biện pháp truy xuất nguồn gốc nhằm duy trì và tạo thuận lợi cho hàng hóa xuất khẩu vào thị trường Hoa Kỳ. Đây cũng là là cơ hội để nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

SB