Latest articles

Cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hải quan: Tạo chuyển biến thực chất, nâng cao hiệu quả quản lý và đồng hành cùng doanh nghiệp

Cải cách thủ tục hành chính đang trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hỗ trợ phát triển hoạt động xuất nhập khẩu. Thực hiện Nghị quyết số 66/NQ-CP của Chính phủ, cơ quan Hải quan đã triển khai đồng bộ các giải pháp rà soát, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh theo hướng thực chất, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, đồng thời đổi mới phương thức quản lý trên nền tảng số, quản lý rủi ro và tăng cường hậu kiểm. Những kết quả đạt được trong giai đoạn 2025–2026 không chỉ góp phần hoàn thành các mục tiêu Chính phủ giao mà còn tạo nền tảng quan trọng để tiếp tục xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh trong giai đoạn tiếp theo.

Cải cách thủ tục hành chính – yêu cầu tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa hải quan

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, quy mô thương mại xuyên biên giới không ngừng mở rộng và chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục thay đổi, yêu cầu đối với công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực hải quan cũng đặt ra ở mức cao hơn. Trong nhiều năm qua, cải cách thủ tục hành chính luôn được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành Hải quan. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới của nền kinh tế, việc cải cách không còn dừng lại ở việc rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ hay đơn giản hóa quy trình xử lý từng thủ tục riêng lẻ, mà phải hướng tới đổi mới toàn diện phương thức quản lý, loại bỏ những quy định không còn phù hợp, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và khai thác hiệu quả dữ liệu số trong hoạt động quản lý nhà nước.

Xuất phát từ yêu cầu đó, ngày 26/3/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 66/NQ-CP về Chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh giai đoạn 2025–2026. Nghị quyết đặt ra những mục tiêu cải cách rõ ràng và có tính định lượng, gồm: bãi bỏ tối thiểu 30% điều kiện đầu tư, kinh doanh không cần thiết; giảm tối thiểu 30% thời gian giải quyết thủ tục hành chính và giảm tối thiểu 30% chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Quán triệt tinh thần chỉ đạo của Chính phủ, cơ quan Hải quan đã triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ từ rà soát toàn diện hệ thống thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh đến xây dựng phương án cắt giảm, đơn giản hóa và tổ chức thực thi ngay sau khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Theo đó, 225 thủ tục hành chính và 29 điều kiện kinh doanh đã được đánh giá toàn diện về cơ sở pháp lý, trình tự thực hiện, thành phần hồ sơ, thời hạn giải quyết cũng như mức độ cần thiết trong điều kiện quản lý hiện nay đồng thời chủ động nghiên cứu, xây dựng các phương án cải cách theo hướng tập trung xử lý những quy định có tác động trực tiếp đến chi phí và thời gian thực hiện thủ tục của doanh nghiệp. Quan điểm xuyên suốt là ưu tiên bãi bỏ các thủ tục không còn cần thiết; đối với những thủ tục vẫn phải duy trì để đáp ứng yêu cầu quản lý thì thực hiện đơn giản hóa tối đa thành phần hồ sơ, trình tự giải quyết và phương thức thực hiện.

Kết quả rà soát đã tạo cơ sở để Bộ Tài chính và Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt các phương án cải cách trong lĩnh vực hải quan. Ngày 09/7/2025, Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 2421/QĐ-BTC phê duyệt 39 phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Tiếp đó, ngày 27/8/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1848/QĐ-TTg phê duyệt 39 phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và phương án bãi bỏ 15 điều kiện kinh doanh thuộc lĩnh vực hải quan.

Nếu đặt trong tổng thể 225 thủ tục hành chính thuộc phạm vi rà soát, 78 phương án cải cách đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt tác động trực tiếp đến khoảng 34,6% tổng số thủ tục hành chính của ngành. Đây là tỷ lệ tương đối lớn đối với một lĩnh vực quản lý chuyên ngành có tính đặc thù cao, liên quan đồng thời đến quản lý thuế, kiểm tra, giám sát hàng hóa, logistics và hoạt động thương mại quốc tế. Điều đó cho thấy phạm vi cải cách không chỉ tập trung vào những thủ tục ít phát sinh mà đã hướng đến các nhóm thủ tục có ảnh hưởng rộng đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và quản lý nhà nước.

Từ rà soát đến hiện thực hóa các phương án cải cách, đưa các phương án cải cách vào thực tiễn: Chuyển từ quyết tâm sang kết quả cụ thể

Điểm khác biệt trong quá trình triển khai Nghị quyết số 66/NQ-CP của ngành Hải quan không chỉ nằm ở quy mô rà soát mà còn ở cách thức tổ chức thực hiện. Một trong những thước đo quan trọng của cải cách hành chính không nằm ở số lượng phương án được phê duyệt mà ở khả năng tổ chức thực hiện và mức độ chuyển hóa các phương án đó thành những thay đổi thực chất trong hoạt động quản lý nhà nước. Với quan điểm đó, ngay sau khi các phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính được cấp có thẩm quyền thông qua, cơ quan Hải quan đã tập trung hoàn thiện cơ sở pháp lý, rà soát quy trình nghiệp vụ và tổ chức triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn ngành.

Đối với 39 phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính được Bộ Tài chính phê duyệt tại Quyết định số 2421/QĐ-BTC, việc triển khai được thực hiện theo lộ trình gắn với tiến độ sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, đồng thời bảo đảm tính thống nhất giữa cải cách thủ tục hành chính với yêu cầu hiện đại hóa phương thức quản lý. Đến nay, cơ quan Hải quan đã hoàn thành thực thi 25/39 phương án, đạt khoảng 64,1%. Trong số này, 16 thủ tục hành chính đã được bãi bỏ, 09 thủ tục được đơn giản hóa, trong khi 14 thủ tục còn lại đang tiếp tục được hoàn thiện cơ sở pháp lý để triển khai trong năm 2026.

Điều đáng ghi nhận không chỉ nằm ở tiến độ thực hiện mà còn ở cách thức triển khai các phương án cải cách. Thực tiễn rà soát trong quá trình tổ chức thực hiện cho thấy một số thủ tục hành chính, mặc dù ban đầu được xác định theo hướng đơn giản hóa, nhưng sau khi đánh giá đầy đủ tác động đối với hoạt động quản lý và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp đã được điều chỉnh theo hướng bãi bỏ hoàn toàn (07 thủ tục hành chính). Sự điều chỉnh này phản ánh tư duy cải cách dựa trên hiệu quả thực tiễn, thay vì bám theo phương án ban đầu một cách cơ học. Khi điều kiện quản lý đã thay đổi, những thủ tục không còn cần thiết được mạnh dạn loại bỏ để giảm gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện tập trung nguồn lực vào các hoạt động quản lý có giá trị cao hơn.

Xét về cơ cấu các phương án đã hoàn thành, 64% là các thủ tục được bãi bỏ, trong khi 36% được đơn giản hóa. Tỷ lệ này cho thấy cải cách trong lĩnh vực hải quan đã có bước chuyển rõ nét từ tư duy “điều chỉnh quy trình” sang “loại bỏ những quy định không còn phù hợp”. Đây cũng là xu hướng cải cách được nhiều quốc gia áp dụng trong quá trình hiện đại hóa quản lý hải quan, khi mục tiêu không chỉ là làm cho thủ tục nhanh hơn mà còn giảm số lượng thủ tục phải thực hiện ngay từ đầu.

Song song với việc triển khai các nhiệm vụ theo Quyết định số 2421/QĐ-BTC, cơ quan Hải quan cũng tổ chức thực hiện các phương án được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1848/QĐ-TTg. Đây là nhóm nhiệm vụ có phạm vi rộng hơn, bao quát cả nội dung cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và rà soát điều kiện kinh doanh, qua đó tạo sự liên thông giữa cải cách thể chế và cải cách thủ tục hành chính. Khác với việc đánh giá theo số lượng thủ tục hoàn thành, quá trình triển khai Quyết định số 1848/QĐ-TTg được theo dõi trên cơ sở toàn bộ các phương án được giao. Theo đó, 39/39 phương án đã được xử lý, đạt 100% theo kế hoạch. Trong số này, 33 thủ tục hành chính đã hoàn thành thực thi; 02 thủ tục được đề xuất không thực hiện sau khi rà soát, đánh giá lại; 02 thủ tục đang được thực hiện thông qua văn bản quy phạm pháp luật đã trình Chính phủ; và 02 thủ tục thuộc thẩm quyền xử lý của bộ, ngành khác. Kết quả này cho thấy toàn bộ các phương án đều được theo dõi, xử lý và triển khai theo đúng trách nhiệm của cơ quan Hải quan, bảo đảm không để tồn đọng các nhiệm vụ cải cách đã được giao. Trong số 33 thủ tục hành chính đã hoàn thành thực thi, 16 thủ tục được bãi bỏ và 17 thủ tục được đơn giản hóa, tương ứng với tỷ lệ 48,5% và 51,5%. Cơ cấu này phản ánh cách tiếp cận linh hoạt trong quá trình tổ chức thực hiện. Đối với những thủ tục vẫn cần thiết để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, cơ quan Hải quan tập trung đơn giản hóa trình tự, thành phần hồ sơ và phương thức thực hiện. Ngược lại, những thủ tục không còn phù hợp hoặc có thể thay thế bằng phương thức quản lý khác được mạnh dạn bãi bỏ, góp phần giảm đáng kể các chi phí phát sinh trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính.

Một điểm nổi bật khác là quá trình thực thi luôn gắn với việc đánh giá lại tính khả thi của từng phương án, theo đó, 01 thủ tục hành chính được điều chỉnh từ phương án đơn giản hóa sang bãi bỏ, 03 thủ tục được điều chỉnh theo hướng từ bãi bỏ sang sửa đổi, bổ sung để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu quản lý trong thực tiễn. Những điều chỉnh này cho thấy cải cách hành chính không được thực hiện theo mục tiêu cắt giảm đơn thuần về số lượng mà đặt trọng tâm vào chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của từng phương án sau khi đưa vào áp dụng.

Có thể thấy, xuyên suốt quá trình triển khai hai quyết định nêu trên, cơ quan Hải quan đều kiên định với quan điểm cải cách thực chất. Những phương án đã được phê duyệt không chỉ được tổ chức thực hiện đúng tiến độ mà còn tiếp tục được rà soát, điều chỉnh trên cơ sở đánh giá tác động trong quá trình áp dụng. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm các kết quả cải cách không chỉ đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết số 66/NQ-CP mà còn phù hợp với yêu cầu đổi mới phương thức quản lý trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế.

Bên cạnh việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cải cách điều kiện kinh doanh cũng được xác định là một trong những nội dung có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh. Đây là nhóm giải pháp không chỉ góp phần giảm rào cản gia nhập thị trường mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở quản lý rủi ro. Đây cũng là một trong những dấu ấn nổi bật của cải cách hành chính trong lĩnh vực hải quan giai đoạn 2025–2026.

 

Cải cách điều kiện kinh doanh: Gỡ bỏ rào cản, tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh

Song hành với cải cách thủ tục hành chính, việc rà soát và cắt giảm điều kiện kinh doanh được xác định là một trong những giải pháp trọng tâm nhằm cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và thúc đẩy hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu. Nếu cải cách thủ tục hành chính giúp rút ngắn thời gian và đơn giản hóa quy trình thực hiện thì cải cách điều kiện kinh doanh lại hướng đến việc tháo gỡ những rào cản ngay từ khâu gia nhập thị trường, tạo dư địa cho doanh nghiệp phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo phương án được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, lĩnh vực hải quan dự kiến bãi bỏ 15 điều kiện kinh doanh. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, trên cơ sở đánh giá toàn diện về tính khả thi, yêu cầu quản lý nhà nước và sự thống nhất của hệ thống pháp luật, phương án này đã được điều chỉnh theo hướng cắt giảm 05 điều kiện kinh doanh liên quan đến yêu cầu về việc kho, bãi, địa điểm phải được ngăn cách với khu vực xung quanh bằng tường rào để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát hải quan đối với một số loại hình kho, bãi và địa điểm chịu sự giám sát của cơ quan Hải quan. Phương án điều chỉnh đã được Chính phủ phê duyệt tại Nghị quyết số 24/2026/NQ-CP ngày 29/4/2026. Việc điều chỉnh phương án cho thấy cải cách không được thực hiện theo hướng cứng nhắc hoặc chỉ chạy theo mục tiêu cắt giảm về số lượng. Thay vào đó, từng điều kiện kinh doanh đều được xem xét trên cơ sở đánh giá mức độ tác động đối với hoạt động của doanh nghiệp, khả năng đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và tính đồng bộ của hệ thống pháp luật. Chính cách tiếp cận này đã bảo đảm các phương án cải cách vừa có tính khả thi, vừa tạo được sự đồng thuận trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đáng chú ý, cơ quan Hải quan không chỉ thực hiện các phương án đã được phê duyệt mà còn chủ động mở rộng phạm vi rà soát để tiếp tục đề xuất cắt giảm những quy định không còn phù hợp. Trên cơ sở đánh giá thực tiễn quản lý, cơ quan Hải quan đã đề xuất bãi bỏ thêm 09 điều kiện kinh doanh và 06 thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, công nhận kho bảo thuế và kinh doanh hàng miễn thuế. Các đề xuất này đã được Chính phủ chấp thuận tại Nghị quyết số 66.17/2026/NQ-CP ngày 15/5/2026 và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026, đồng thời giao Bộ Tài chính hoàn thiện các quy định về tiêu chuẩn hoạt động của đại lý làm thủ tục hải quan, tiêu chuẩn nhân viên đại lý, tổ chức thi và cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan; tiêu chuẩn đối với địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế và quy định về quản lý hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế, trong đó có yêu cầu kết nối dữ liệu và hình ảnh camera phục vụ công tác kiểm tra, giám sát hải quan.

Tính trên tổng số 29 điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý được rà soát, 14 điều kiện kinh doanh đã được bãi bỏ, tương đương khoảng 48% tổng số điều kiện kinh doanh hiện hành. Kết quả này không chỉ hoàn thành mà còn vượt mục tiêu cắt giảm tối thiểu 30% điều kiện đầu tư, kinh doanh theo yêu cầu của Nghị quyết số 66/NQ-CP, thể hiện quyết tâm cải cách mạnh mẽ của ngành Hải quan trong việc đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Các nội dung cải cách tập trung vào bốn nhóm lớn.

Thứ nhất, cắt giảm các điều kiện kinh doanh liên quan đến hoạt động kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ, địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu và các địa điểm làm thủ tục hải quan. Việc cắt giảm các điều kiện này góp phần giảm chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong quá trình tổ chức hoạt động.

Thứ hai, bãi bỏ các điều kiện kinh doanh đối với hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan, đồng thời bãi bỏ các thủ tục công nhận hoạt động đại lý, cấp và thu hồi mã số nhân viên đại lý; chuyển từ cơ chế cấp phép sang cơ chế thông báo điện tử. Đây là bước chuyển quan trọng từ phương thức quản lý dựa trên thủ tục hành chính sang quản lý thông qua tiêu chuẩn, điều kiện hoạt động và giám sát trong quá trình thực hiện.

Thứ ba, bãi bỏ các điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực kinh doanh hàng miễn thuế, đồng thời bãi bỏ các thủ tục cấp mới, tạm dừng và thu hồi giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh hàng miễn thuế. Việc đơn giản hóa các quy định này góp phần giảm đáng kể thời gian và chi phí chuẩn bị hồ sơ cho doanh nghiệp.

Thứ tư, bãi bỏ toàn bộ các điều kiện về hồ sơ liên quan đến công nhận kho bảo thuế.

Việc loại bỏ các yêu cầu về hồ sơ không còn cần thiết vừa giảm gánh nặng thủ tục, vừa tạo điều kiện để cơ quan Hải quan tập trung nguồn lực vào công tác kiểm tra, giám sát thông qua ứng dụng công nghệ và quản lý rủi ro. Chuyển từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu

Nhìn tổng thể, kết quả cải cách trong giai đoạn 2025–2026 cho thấy sự thay đổi không chỉ về số lượng thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh được cắt giảm mà còn về tư duy quản lý. Nếu trước đây hoạt động quản lý chủ yếu dựa trên việc kiểm tra hồ sơ, giấy tờ và thực hiện tiền kiểm đối với nhiều khâu thì hiện nay phương thức quản lý đang từng bước chuyển sang khai thác dữ liệu điện tử, quản lý rủi ro và tăng cường hậu kiểm. Nhiều thủ tục hành chính đã được tái cấu trúc theo hướng thay thế thành phần hồ sơ bằng dữ liệu có sẵn trong hệ thống; mở rộng việc tiếp nhận và xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử; tích hợp các quy trình xử lý trên hệ thống công nghệ thông tin của cơ quan Hải quan. Việc chuẩn hóa dữ liệu, kết nối và chia sẻ thông tin không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý mà còn hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải nhiều lần cung cấp cùng một loại thông tin cho các cơ quan quản lý nhà nước.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, những thay đổi này mang lại lợi ích thiết thực. Việc chuyển từ phương thức “nộp chứng từ” sang “khai thác dữ liệu”, cùng với việc bãi bỏ nhiều thủ tục và điều kiện kinh doanh không còn phù hợp, góp phần giảm đáng kể thời gian chuẩn bị hồ sơ, chi phí đi lại, lưu trữ, in ấn và các chi phí tuân thủ khác. Quan trọng hơn, việc đơn giản hóa quy định cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập.

Đối với cơ quan Hải quan, cải cách tạo điều kiện tái phân bổ nguồn lực từ hoạt động xử lý hồ sơ hành chính sang các lĩnh vực có giá trị quản lý cao hơn như phân tích dữ liệu, đánh giá tuân thủ, quản lý rủi ro và hậu kiểm. Đây là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều cơ quan hải quan trên thế giới đang hướng tới, phù hợp với yêu cầu xây dựng nền hành chính số, nâng cao chất lượng phục vụ và sử dụng hiệu quả nguồn lực quản lý nhà nước.

Tạo nền tảng cho Hải quan số và cải cách hành chính giai đoạn tiếp theo

Kết quả triển khai Nghị quyết số 66/NQ-CP cho thấy cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực hải quan đã chuyển từ cách tiếp cận cải tiến từng quy trình riêng lẻ sang tái cấu trúc toàn diện hoạt động quản lý. Việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh không chỉ góp phần hoàn thành các mục tiêu Chính phủ giao mà còn tạo nền tảng quan trọng để tiếp tục hiện đại hóa ngành Hải quan.

Trong thời gian tới, cùng với việc hoàn thành các phương án cải cách còn lại theo lộ trình, cơ quan Hải quan sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh số hóa quy trình nghiệp vụ, tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu, mở rộng cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình và nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro. Đây sẽ là những giải pháp quan trọng để tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Có thể khẳng định rằng, những kết quả đạt được trong giai đoạn 2025–2026 không chỉ được phản ánh qua số lượng thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh được cắt giảm hay đơn giản hóa, mà quan trọng hơn là đã tạo ra sự chuyển biến về tư duy và phương thức quản lý. Từ quản lý dựa trên hồ sơ chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu; từ tiền kiểm chuyển dần sang hậu kiểm; từ kiểm soát thủ công sang quản lý rủi ro; từ việc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin sang chủ động khai thác dữ liệu đã có trong hệ thống. Đây chính là nền tảng để xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, hướng tới nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, công khai, minh bạch và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ./.