Latest articles

Hải quan Việt Nam và Trung Quốc phối hợp triển khai cửa khẩu thông minh

Triển khai cửa khẩu thông minh tại biên giới Việt Nam - Trung Quốc đòi hỏi sự tương thích giữa hệ thống dữ liệu, quy trình hải quan và hoạt động giao nhận của doanh nghiệp hai bên. Việc chuẩn bị đồng bộ các điều kiện này là cơ sở để tự động hóa vận chuyển, hạn chế thời gian chờ và duy trì kiểm tra, giám sát hàng hóa trong suốt quá trình qua biên giới.

Bản chất Mô hình cửa khẩu thông minh là việc hai nước Việt Nam - Trung Quốc cùng phối hợp xây dựng tuyến đường chuyên dụng xuất nhập khẩu hàng hóa độc lập, khép kín tách biệt với đường vận chuyển hàng hoá hiện nay đang sử dụng, trên cơ sở ứng dụng công nghệ hiện đại vào quá trình giao nhận hàng hoá. Mô hình cửa khẩu thông minh sử dụng phương tiện vận tải không người lái, thiết bị nâng hạ tự động và hệ thống quản lý điện tử. Để các bộ phận này hoạt động phối hợp, thông tin về lô hàng phải được cập nhật phù hợp với quá trình di chuyển, giao nhận container và xử lý nghiệp vụ hải quan. Yêu cầu đó đặt ra những công việc cụ thể trong chuẩn bị triển khai mô hình tại Lạng Sơn và Quảng Ninh. Tất cả các quy trình được điều tiết qua trung tâm chỉ huy và thực hiện trao đổi thông tin qua lại về vận chuyển hàng hoá xuyên biên giới, thực hiện thông quan 24/7.

Thông tư số 128/2026/TT-BTC ngày 27/8/2026 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định về kiểm tra, giám sát và quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải hoạt động trong khu vực cửa khẩu thông minh tạo cơ sở tổ chức quản lý hải quan tại cửa khẩu thông minh trong phạm vi Việt Nam. Việc vận hành giữa hai bên biên giới cần được cụ thể hóa bằng việc chia sẻ, kết nối dữ liệu với phía Trung Quốc, trang bị các phương tiện soi chiếu container, cân điện tử, hệ thống nhận diện, giám sát... cần có sự thống nhất với quá trình triển khai Hải quan số với mô hình Hải quan thông minh theo định hướng tại Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 đang được Hải quan Việt Nam triển khai thực hiện.

Chuẩn hóa dữ liệu phục vụ kết nối giữa hai bên

Trao đổi dữ liệu hàng hóa, phương tiện là điều kiện trực tiếp để tổ chức vận chuyển tự động qua biên giới. Thông tin về lô hàng phải gắn đúng với container, phương tiện và trạng thái xử lý hải quan. Nếu cách xác định hoặc cập nhật thông tin khác nhau, hệ thống có thể nhận được dữ liệu nhưng vẫn phải chờ đối chiếu trước khi tiếp tục giao nhận. Vì vậy, chuẩn hóa dữ liệu cần bao gồm cả ý nghĩa của từng chỉ tiêu, nguồn cung cấp và thời điểm cập nhật. Cách xác định số hiệu phương tiện, đơn vị tính trọng lượng, nguồn thông tin xác nhận thông quan và phương thức ghi nhận thay đổi cần được quy định rõ trong cơ chế kết nối. Đây là cơ sở để hệ thống của các bên cùng nhận diện chính xác một lô hàng trong quá trình vận chuyển.

Đối với các thay đổi về phương tiện, container hoặc thông tin hàng hóa, cơ chế phối hợp cần xác định bên chịu trách nhiệm sửa dữ liệu, cách gửi thông tin cập nhật và phản hồi của bên nhận. Việc lưu vết thay đổi giúp truy tìm nguyên nhân khi dữ liệu không khớp, hạn chế tình trạng phải kiểm tra lại nhiều lần hoặc kéo dài thời gian chờ tại khu vực giao nhận.

Cơ chế kết nối cũng cần làm rõ mối quan hệ giữa dữ liệu do doanh nghiệp quản lý, vận hành trao đổi và dữ liệu giữa cơ quan hải quan hai nước. Đối với kết nối qua hệ thống một cửa, cần xác định rõ hệ thống tiếp nhận thông tin và cơ quan quản lý ở mỗi bên. Đây là cơ sở để xây dựng yêu cầu kỹ thuật, phân định trách nhiệm và hoàn thiện thỏa thuận trao đổi dữ liệu.

Ở góc độ quản lý nhà nước về Hải quan, dữ liệu nhận được cần phục vụ được việc đối chiếu hàng hóa và chuẩn bị kiểm tra, giám sát của bên nhập khẩu. Thông tin về tình trạng xử lý của bên xuất khẩu giúp bên nhận chủ động hơn, trong khi việc quyết định cho hàng qua khu vực giám sát vẫn phải căn cứ yêu cầu quản lý của mỗi nước. Sự tương thích về dữ liệu vì thế cần đi cùng cách sử dụng thống nhất, đúng phạm vi và bảo đảm an toàn thông tin.

Phối hợp giao nhận và xử lý gián đoạn vận chuyển

Cùng với kết nối dữ liệu, quy trình giao nhận cần bảo đảm sự tiếp nối giữa hoạt động xuất khẩu của nước này và nhập khẩu của nước kia. Những thời điểm như gửi thông tin trước khi hàng đến, xác nhận giao nhận và cập nhật trạng thái vận chuyển cần được phối hợp để doanh nghiệp hai bên tổ chức điều độ phù hợp.

Đối với phương tiện vận tải thông minh không người lái IGV/AGV, yêu cầu phối hợp gắn với việc nhận diện phương tiện, xác định tuyến đường, phạm vi hoạt động và điểm chuyển giao. Khi phương tiện đưa container qua biên giới, dữ liệu về hàng hóa và hành trình cần được tiếp nối giữa các hệ thống, giúp cơ quan hải quan theo dõi hàng hóa và doanh nghiệp tổ chức tiếp nhận đúng kế hoạch.

Phương án vận hành cần xác định đầu mối liên hệ và thời hạn phản hồi khi dữ liệu sai lệch, phương tiện mất kết nối hoặc dừng trên tuyến vận chuyển. Trách nhiệm của bên tiếp nhận thông báo, bên tổ chức xử lý và cách cập nhật thông tin sau khắc phục phải được làm rõ. Sự rõ ràng này giúp hạn chế việc các bên chờ xác minh lẫn nhau khi hàng hóa đang trong quá trình giao nhận.

Việc chuẩn bị vận hành cần tiến hành theo trình tự thống nhất yêu cầu nghiệp vụ và dữ liệu, hoàn thiện kết nối, kiểm thử, sau đó thử nghiệm trong phạm vi được phép. Các tình huống dữ liệu không khớp hoặc hệ thống bị gián đoạn cần được đưa vào kiểm thử. Kết quả đánh giá là cơ sở xem xét mức độ sẵn sàng trước khi đề xuất vận hành chính thức.

Trong quá trình này, cơ quan hải quan có vai trò làm rõ thông tin cần tiếp nhận, điều kiện kiểm tra, giám sát và cách phản hồi cho hệ thống vận hành. Doanh nghiệp chuyển các yêu cầu đó thành chức năng của hệ thống và phương án tổ chức giao nhận. Việc phối hợp từ giai đoạn thiết kế, kiểm thử giúp phát hiện sớm những điểm chưa tương thích giữa điều khiển phương tiện và xử lý nghiệp vụ hải quan.

Chuẩn bị điều kiện triển khai tại từng cặp cửa khẩu

Tại Lạng Sơn, việc chuẩn bị phương án thí điểm vận tải xuyên biên giới đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, cơ quan hải quan và doanh nghiệp vận hành. Phương án tổng thể cần gắn tiến độ hạ tầng, phương tiện và hệ thống điều khiển với phạm vi hoạt động, điều kiện an ninh, an toàn. Trên cơ sở đó, các nội dung thuộc lĩnh vực hải quan mới có thể được cụ thể hóa phù hợp với phương thức vận chuyển được lựa chọn.

Đối với cặp cửa khẩu Móng Cái - Đông Hưng, yêu cầu chuẩn bị gắn với việc xác định mô hình vận hành, loại hình và tuyến vận chuyển, phương tiện sử dụng, tiến độ hạ tầng và cách kết nối dữ liệu. Sự thống nhất về các nội dung này giữa hai bên là cơ sở xây dựng quy trình nghiệp vụ và phương án giám sát phù hợp với điều kiện tại khu vực cầu Bắc Luân II.

Việc lựa chọn phương thức vận chuyển ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí giao nhận, cách bố trí thiết bị và tổ chức theo dõi hàng hóa. Do đó, triển khai tại Móng Cái - Đông Hưng cần dựa trên phương án cụ thể của cặp cửa khẩu này. Những nội dung có thể thống nhất về dữ liệu và phối hợp nghiệp vụ sẽ tạo thuận lợi cho kết nối giữa hai bên, đồng thời vẫn cần tính đến đặc điểm hạ tầng của từng địa bàn.

Đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu, lợi ích kỳ vọng của cửa khẩu thông minh gắn với việc biết trước yêu cầu giao nhận, phối hợp phương tiện đúng thời điểm và giảm thời gian chờ xác minh thông tin. Khả năng đạt được những lợi ích đó phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, mức độ tương thích của hệ thống và cách giải quyết tình huống phát sinh trong thực tế.

Việc hoàn thiện cửa khẩu thông minh cần gắn từng bước đầu tư hạ tầng với chuẩn hóa thông tin, phối hợp nghiệp vụ và kiểm chứng khả năng vận hành tại địa bàn. Khi các điều kiện này được đáp ứng và mô hình được cấp có thẩm quyền cho phép vận hành, tự động hóa giao nhận mới có cơ sở phát huy hiệu quả, góp phần tạo thuận lợi cho thương mại qua biên giới Việt Nam - Trung Quốc.

                                                                                                                                                                                             Thùy Linh