Latest articles

Thông tư 42/2026/TT-BCT: Kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng từ mã HS đến đặc tính kỹ thuật

Từ ngày 12/9/2026, Thông tư số 42/2026/TT-BCT: Quy định Danh mục chi tiết hàng hóa lưỡng dụng thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công Thương được áp dụng. Việc xác định hàng hóa thuộc diện kiểm soát không chỉ căn cứ mã HS mà phải đối chiếu đồng thời mô tả và đặc điểm kỹ thuật, công nghệ. Đây là cơ sở để cơ quan Hải quan kiểm soát đúng hàng hóa có nguy cơ bị sử dụng sai mục đích, đồng thời hạn chế việc kiểm tra không cần thiết đối với hàng hóa phục vụ hoạt động dân sự thông thường.

Nhận diện đúng hàng hóa thuộc diện kiểm soát

Theo Nghị định số 259/2025/NĐ-CP ngày 10/10/2025 của Chính phủ về kiểm soát thương mại chiến lược (Nghị định số 259), “hàng hóa lưỡng dụng là hàng hóa thường được sử dụng cho mục đích dân sự nhưng có thể được sử dụng để phát triển, sản xuất hay sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, vũ khí thông thường”. Điểm đặc thù của nhóm hàng này là tên gọi thương mại hoặc công dụng dân sự chưa phản ánh đầy đủ mức độ nhạy cảm. Một bộ biến đổi tần số, nguồn cung cấp điện, hợp kim kim loại, hóa chất hay phương tiện bay không người lái có thể được sử dụng bình thường trong sản xuất, nghiên cứu và đời sống. Tuy nhiên, khi đạt đến những ngưỡng nhất định về công suất, điện áp, độ tinh khiết, độ bền, kích thước, thời gian hoạt động hoặc khả năng vận hành, hàng hóa có thể đáp ứng yêu cầu của các hệ thống có tính chất quân sự hoặc phục vụ sản xuất vũ khí.

Thông tư số 42/2026/TT-BCT ngày 29/7/2026 của Chính phủ (gọi tắt là Thông tư số 42) cụ thể hóa 31 dòng hàng thuộc 4 nhóm lớn gồm điện; hóa chất; kim loại, hợp kim; phương tiện bay không người lái. Mỗi dòng hàng được nhận diện bằng mã HS, mô tả hàng hóa, đặc điểm kỹ thuật, công nghệ và mã phân loại kiểm soát xuất khẩu dùng để tham chiếu.

Danh mục không bao quát mọi sản phẩm thuộc các nhóm hàng nêu trên. Ví dụ, đối với phương tiện bay không người lái thuộc nhóm HS 8806, việc kiểm soát chỉ áp dụng đối với phương tiện được thiết kế để bay có kiểm soát ngoài tầm nhìn tự nhiên trực tiếp của người vận hành và đáp ứng điều kiện về thời gian hoạt động hoặc khả năng duy trì chuyến bay ổn định trong điều kiện gió giật theo quy định. Tương tự, các nguồn cung cấp điện, bộ biến đổi tần số, hóa chất hoặc hợp kim chỉ thuộc diện kiểm soát khi đáp ứng các ngưỡng kỹ thuật cụ thể.

Vì vậy, mã HS là bộ lọc ban đầu nhưng không phải căn cứ duy nhất để kết luận hàng hóa phải có giấy phép. Theo khoản 3 Điều 7, Nghị định số 259 xác định chỉ hàng hóa có đồng thời mã HS, mô tả và đặc điểm kỹ thuật, công nghệ trùng với Danh mục chi tiết do bộ quản lý ngành công bố mới thuộc diện quản lý theo giấy phép.

Đồng thời, Thông tư số 42 quy định cách áp dụng mã HS theo từng cấp độ. Trường hợp Danh mục chỉ liệt kê mã HS 4 số, toàn bộ mã HS 8 số thuộc nhóm 4 số đó đều thuộc phạm vi phải tiếp tục đối chiếu. Trường hợp liệt kê mã HS 6 số, toàn bộ mã HS 8 số thuộc phân nhóm tương ứng được áp dụng. Nếu Danh mục đã xác định đến mã HS 8 số thì chỉ mã hàng cụ thể đó nằm trong phạm vi xem xét. Mã phân loại kiểm soát xuất khẩu của Danh mục hàng hóa lưỡng dụng của Liên minh châu Âu chỉ được sử dụng để tham chiếu, không thay thế việc xác định mã HS và đối chiếu đặc điểm kỹ thuật của hàng hóa.

Cách xác định này giúp thu hẹp phạm vi kiểm soát vào đúng đối tượng. Đồng thời, nó cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng khai báo và tài liệu kỹ thuật. Doanh nghiệp cần có khả năng cung cấp catalogue, bảng thông số, tài liệu của nhà sản xuất, thành phần vật liệu hoặc kết quả thử nghiệm phù hợp để chứng minh cơ sở xác định hàng hóa thuộc hoặc không thuộc Danh mục. Đây là căn cứ cần thiết để đối chiếu các tiêu chí kỹ thuật khi cơ quan có thẩm quyền kiểm tra.

Giấy phép là cơ sở kiểm soát tại biên giới

Thông tư số 42 không thiết lập một thủ tục hải quan riêng mà cụ thể hóa Danh mục thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công Thương theo khoản 2 Điều 7 Nghị định số 259. Việc cấp giấy phép và kiểm soát hàng hóa tiếp tục thực hiện theo Nghị định số 259 và pháp luật về hải quan, quản lý ngoại thương, thương mại cùng pháp luật chuyên ngành có liên quan.

Giấy phép hàng hóa lưỡng dụng gồm giấy phép theo lô hàng và giấy phép theo thời hạn. Giấy phép theo lô hàng có hiệu lực 3 tháng; giấy phép theo thời hạn có hiệu lực 12 tháng và được xem xét áp dụng đối với thương nhân đã được Bộ Công Thương xác nhận thực hiện Chương trình tuân thủ nội bộ.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý là cơ chế kiểm soát không dừng lại ở Danh mục. Khoản 3 Điều 4 Nghị định số 259 quy định trường hợp có thông tin nghi ngờ hàng hóa được sử dụng để sản xuất hoặc sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, hoặc người sử dụng cuối cùng thuộc Danh sách đối tượng bị chỉ định, thương nhân vẫn phải có giấy phép, kể cả khi hàng hóa không thuộc Danh mục chi tiết. Quy định này cho thấy việc khai hàng hóa không thuộc Danh mục không đương nhiên loại trừ mọi rủi ro pháp lý. Bên cạnh mã HS và thông số kỹ thuật, doanh nghiệp phải quan tâm đến người mua, người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng, nước đến, tuyến vận chuyển và những dấu hiệu bất thường của giao dịch.

Phát huy vai trò kiểm soát của cơ quan Hải quan

Theo khoản 3 Điều 16 Nghị định số 259, Bộ Tài chính có trách nhiệm phối hợp xây dựng bảng mã HS kèm theo Danh mục; chỉ đạo Cục Hải quan kiểm soát hoạt động xuất khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, trung chuyển, quá cảnh hàng hóa thương mại chiến lược tại biên giới; đào tạo năng lực nhận biết hàng hóa và tăng cường hợp tác với cơ quan hải quan nước ngoài.

Cơ quan Hải quan thực hiện kiểm tra, giám sát tại biên giới trên cơ sở thông tin khai báo, giấy phép, Danh mục quản lý, tài liệu kỹ thuật và thông tin quản lý rủi ro. Cơ chế này đòi hỏi dữ liệu cấp phép của Bộ Công Thương và các bộ quản lý chuyên ngành phải được cung cấp, kết nối với hệ thống hải quan để phục vụ đối chiếu trong quá trình làm thủ tục.

Ngày 5/8/2026, Cục Hải quan đã ban hành Công văn số 19916/CHQ-GSQL ngày 05/8/2026 hướng dẫn khai báo hàng hóa lưỡng dụng. Theo đó, khi thực hiện đăng ký tờ khai đối với hàng hóa có mã số HS thuộc Danh mục hàng hóa lưỡng dụng xuất khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, trung chuyển, quá cảnh theo giấy phép tại Phụ lục I kèm theo Nghị định số 259, Chi cục Hải quan các khu vực hướng dẫn người khai hải quan khai chỉ tiêu “Mã văn bản pháp luật khác” tương ứng với loại hình xuất khẩu và “Mã văn bản pháp quy khác” tương ứng với loại hình nhập khẩu theo nguyên tắc: hàng hóa thuộc Danh mục theo giấy phép khai mã “VX”; hàng hóa không thuộc Danh mục khai mã “KO”. Mã “VX” hoặc “KO” là thông tin phục vụ hệ thống hải quan nhận diện, phân loại và áp dụng quản lý rủi ro; không thay thế giấy phép và cũng không thay thế trách nhiệm xác định đúng mã số, mô tả, đặc tính kỹ thuật của người khai hải quan.

Trường hợp hàng hóa thuộc đối tượng xuất khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, trung chuyển, quá cảnh theo giấy phép, điều kiện tại văn bản quản lý khác thì thực hiện khai báo mã văn bản pháp quy tương ứng.

Chi cục Hải quan khu vực chỉ đạo các đơn vị Hải quan cửa khẩu/Hải quan ngoài cửa khẩu/Đội Thông quan khi kiểm tra hồ sơ nếu xác định hàng hóa có mã số HS thuộc Danh mục hàng hóa lưỡng dụng theo giấy phép tại Phụ lục I kèm theo Nghị định số 259/2025/NĐ-CP nhưng người khai hải quan không thực hiện khai báo theo hướng dẫn tại công văn này thì yêu cầu người khai hải quan thực hiện khai sửa đổi, bổ sung theo quy định. Trường hợp tờ khai đã thông quan, Hải quan cửa khẩu/Hải quan ngoài cửa khẩu/Đội Thông quan chuyển thông tin cho Đội Phúc tập và kiểm tra sau thông quan để xem xét quyết định kiểm tra sau thông quan theo quy định.

Phương thức khai báo thống nhất giúp cơ quan Hải quan phân biệt lô hàng thực sự thuộc diện cấp phép với hàng hóa chỉ trùng mã HS nhưng không đáp ứng tiêu chí kỹ thuật. Trên cơ sở đó, nguồn lực kiểm tra được tập trung vào lô hàng có mức độ rủi ro cao, trong khi hàng hóa dân sự thông thường có đủ căn cứ chứng minh được tạo thuận lợi thông quan.

Tuân thủ phải bắt đầu trước khi mở tờ khai

Đối với doanh nghiệp, việc kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng không nên được giao hoàn toàn cho bộ phận khai thuê hoặc chỉ thực hiện khi hàng đã đến cửa khẩu. Quá trình rà soát cần bắt đầu từ khi tiếp nhận yêu cầu giao dịch và phải có sự tham gia của bộ phận kỹ thuật, xuất nhập khẩu, pháp chế cùng người chịu trách nhiệm về tuân thủ.

Trước hết, doanh nghiệp cần đối chiếu mã HS, mô tả và toàn bộ thông số kỹ thuật với Danh mục chi tiết. Tiếp đó, cần xác minh người mua, người nhận, người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng, nước đến và tuyến vận chuyển. Trường hợp hàng hóa thuộc diện kiểm soát, giấy phép phải được cấp trước khi thực hiện hoạt động ngoại thương và thông tin trên giấy phép phải thống nhất với hợp đồng, chứng từ vận tải, tờ khai hải quan và thực tế hàng hóa.

Doanh nghiệp cũng cần lưu ý Thông tư số 42 chỉ điều chỉnh Danh mục thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công Thương, không phải toàn bộ hàng hóa lưỡng dụng. Các bộ khác tiếp tục công bố Danh mục chi tiết trong phạm vi quản lý, như Danh mục thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành kèm theo Thông tư số 30/2026/TT-BKHCN ngày 06/6/2026. Vì vậy, việc không tìm thấy hàng hóa trong Thông tư số 42 chưa đủ để kết luận hàng hóa không chịu sự kiểm soát của văn bản khác.

Thương nhân được cấp phép phải lưu trữ hồ sơ, chứng từ liên quan tối thiểu 5 năm và thực hiện chế độ báo cáo theo Nghị định số 259. Việc xây dựng Chương trình tuân thủ nội bộ, trong đó có quy trình rà soát người sử dụng cuối cùng, cập nhật pháp luật, đào tạo nhân sự, lưu trữ tài liệu và thông báo giao dịch có dấu hiệu nghi ngờ, sẽ giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ khai sai, xin thiếu giấy phép hoặc để hàng hóa bị chuyển hướng sử dụng.

Việc áp dụng Thông tư số 42 đánh dấu bước chuyển từ danh mục quản lý theo nhóm hàng sang cơ chế nhận diện dựa trên mã HS kết hợp thông số kỹ thuật. Đối với cơ quan Hải quan, đây là cơ sở quan trọng để kiểm soát đúng hàng hóa, đúng giao dịch và đúng mức độ rủi ro tại biên giới. Đối với doanh nghiệp, tuân thủ đầy đủ không chỉ giúp tránh gián đoạn thông quan mà còn bảo đảm hàng hóa phục vụ mục đích dân sự hợp pháp không bị chuyển hướng vào các hoạt động đe dọa an ninh, an toàn quốc gia và quốc tế.

                                                                                                                                                                                                                        Thu Huyền